1. Kilam: Ses Neden Geri Dönmüyor? | Yurtsuz Kökler Günce Notları

1. Kilam: Ses Neden Geri Dönmüyor?

Yurtsuz Kökler günce notları

Romanın I. Kısmı’nı yazarken en çok üzerinde durduğum sahne bir göç sahnesi değildi aslında — bir ses sahnesiydi. Ve o sahne, serinin adını da beraberinde getirdi: Kilam.

Kilam, Kürtçede türkü ya da ağıt demek. Ama Yurtsuz Kökler’de yalnızca bir müzik türü değil, bir ölçü birimi. Bir yerin hâlâ “yurt” olup olmadığını anlamanın yolu: orada kilam hâlâ eskisi gibi mi çınlıyor, yoksa sesini mi kaybetmiş?

Xelîl, Hespist’ten ayrıldıktan on gün sonra yeni toprağa varır. Elini sandığa atar, kavalını çıkarır, üfler. Dağlarda büyümüş bir adam için kaval sesi hep aynı şeyi yapmıştır: dağa çarpar, geri döner, büyür — neredeyse cevap verir gibi. Ama burada, düz ovada, ses öne doğru akar ve kaybolur. Geri dönmez. Hiçbir şeye çarpmaz.

Bu küçük detayı yazarken fark ettim ki roman boyunca peşinden gittiğim asıl soru buydu: kök söküldüğünde kaybolan şey toprak mı, yoksa toprağın sesi geri gönderme biçimi mi? Bir insan yeni bir yere yerleşebilir, yeni bir dil öğrenebilir, yeni bir ekmek pişirebilir — ama sesinin nereye çarpıp döneceğini yeniden öğrenmesi yıllar alır. Bazen hiç öğrenemez. Zêlan’ın sac başında artık türkü söylememesi de bundandır; sesi susmamıştır, sadece çarpacak bir yer bulamamıştır.

Hespist’in yapısı da beni bu yönde zorladı: üç kardeş, üç ayrı yöne gider — Xelîl bir tarafa, Serbend başka bir tarafa, Dewrêş köyde, kımıldamadan. Kilam da tıpkı kardeşler gibi üç ayrı yere bölünür. Bir aile türküsünün bu şekilde coğrafi olarak parçalanması, “Üç Kol, Bir Kilam” alt başlığının neden bu roman için doğru olduğunu bana yazarken gösterdi. Kol’lar ayrılır, üç ayrı yolda üç ayrı hayat kurar; ama kilam, ne kadar susturulursa susturulsun, kaydedilmemiş, yazılmamış olsa bile bir yerde hep aynı türküdür — çünkü hafıza, coğrafyadan farklı olarak bölünmeyi kabul etmez.

Bunu bir yazar notu olarak değil, bir itiraf olarak da okuyabilirsiniz: I. Kısım’ı yazarken en çok o kaval sahnesinde takılıp kaldım. Cümleyi defalarca değiştirdim, çünkü “ses geri dönmedi” demek yetmiyordu — okurun da o sessizliği, o boşluğa çarpıp geri gelmeyen sesi hissetmesi gerekiyordu.

I. Kısım’ın başlığı “Göçün İlk Adımları”; ama yazarken fark ettim ki bu adımlar hiç de “ilk” gibi hissettirmiyor okura. Xelîl’in ailesi kilam’ı Osman Paşa’nın ziyaretinden önce de, “devletin şefkati” denen o miri arazi teklifinden önce de aslında çoktan kaybetmeye başlamıştı — kıtlığın ikinci yılında, son pirinç torbasına dokunmaya kıyamadıkları günde. Göç, resmi olarak bir fermanla başlar görünür; oysa gerçekte çok daha önce, sofradaki eksilen bir elin, azalan bir tezek yığınının içinde sessizce başlamıştır. Bunu roman boyunca hep böyle kurmaya çalıştım: büyük tarihsel olaylar (sürgün, iskân, devlet politikası) sahneye girmeden çok önce, küçük ev içi ayrıntılarda çoktan gerçekleşmiş olur.

Kaval sahnesini bu yüzden Kısmın en sonuna, ovaya varıştan sonraya koydum — ilk üç bölümdeki sessizlikleri (açlığın sessizliği, devlet karşısındaki sessizlik, ayrılık sabahının söylenmeyen kilamı) tek bir fiziksel ana, tek bir sese yoğunlaştırmak istedim. Yazarken en çok korktuğum şey, bu kadar çok sessizlik biriktirdikten sonra okurun da sahneye kayıtsızlaşmasıydı. Çözüm, anlatmayı bırakıp duyurmaktı: ses çıktı, ama bu ses yanlıştı. O kadar.

İlginç olan şu: bu soruyu kurgu için sormuştum ama roman bittiğinde kendi hayatıma da sormaya başladım. Sesimin hâlâ bir yere çarpıp döndüğü, beni duyduğunu bildiğim bir yer var mı — yoksa ben de bir noktadan sonra ovaya mı üflüyorum? Yurtsuz Kökler’i yazmak, bu soruyu bir roman biçiminde sormanın benim için bulduğum yoldu; kesin bir cevabı yok, ama Kilam serisinin geri kalanında bu soruyu farklı açılardan tekrar tekrar soracağım.

Bu seride, romanın her Kısmı’ndan sonra buraya böyle bir Kilam notu düşeceğim — kurgunun arkasında kalan, kitaba sığmayan düşünceler. İlk üç göç adımını (açlık, “devletin şefkati”, son sabah) ve Xelîl’in ovadaki ilk gecesini burada bulabilirsiniz.